Eserlere Göre Listeleme

Ben Türk şiirini gül-i ra'nâya benzetiyorum; yarı sarı yarı kırmızı... Halk ve divan geleneğinden beslendiği için iki renkli. Rengini, kokusunu bizim havamız, suyumuz ve toprağımızdan alan, bizim besleyip büyüttüğümüz bir gül. Edebiyatımızı doğru anlayabilmek için önce zihnimizdeki ikiliği kaldırma-mız gerektiğine inanıyorum. Türk kültürü, tarihi ve sanatı gibi edebiyatı da bir bütün. Şiir de bu bütünlük içinde gelişimini sürdürüyor. Farklı estetik çizgilere sahip olmakla birlikte, ortak bir kültür birikimine yaslanan halk ve divan edebiyatlarımızın müşterekleri tahmin ettiğimizden çok daha fazla. Şimdiye kadar ısrarla farklı taraflarına dikkat çekildiğinden bu ikisinin biri birine zıt ve tamamıyla farklı edebiyatlar olduğu sanılmış, arada uçurumlar yaratılmıştır. Ben bunun böyle olmadığını örnekleriyle ortaya koymaya çalıştım.

Kitapta, Anadolu'da, 1240'dan 1970'lere kadar, 66 başkaldırının öyküsü, bunlardan 52'sinin üstüne söylenmiş, 160 kadar şiir var. (Babailer ve Şeyh Bedreddin'den, son başkaldırılara kadar). Ayrıca, Anadolu'da, adları bilinmeyen başkaldırıcılara yakılmış türküler, Türkiye dışındaki Türklerin ve Avrupalıların, kendi ayaklanmacılarına söyledikleri ağıtlar da eklendiğinde kitaptaki şiirler 200'ü geçiyor. Öykülerini ve çoğunun türkülerini bildiğimiz 66 başkaldırı içinde, daha iyi, daha hakça bir dünya için, bilim ve aydınlanmaya dayalı olanlar, yalnızca dört şiir var. Diğerleri az çok kişisel sorunlar veya batıni amaçlar peşinde. Bu dört başkaldırının, tarih içinde dağılımı da ilginç. 1240'tan 1900'lere kadar Anadolu'da bilim ve aydınlanmaya dayalı başkaldırı yok. Bu tür kımıldanmalar 1970'lerde, Cumhuriyet belli bir olğunluğa ulaştıktan sonra çoğalıyor. Bu tablo bize, Anadolu'da Selçuklulardan başlayıp, Osmanlılarla süren, halkın büyük ezilmişliğini ve kulluk geleneğinin halk üzerindeki yıkımını gisteriyor. Bu gelenek, bilimsel düşüncenin ortaya çıkmasını engellediği gibi, akla, bilime dayanan bir aydınlığın peşine düşmeyi de olanaksız kılmış. Kitapta, Osmanlı sarayı ve taşrası da, ayaklananlar açısından inceleniyor.

Halk şiiri, edebiyatımızın bir koludur. Bu edebiyatın kapsamına anonim ürünler, tekke şiiri ve aşık ürünleri girmektedir. Anonim ve tekke şiirlerinin gelişimleri farklı olduğu için halk şiiri teriminden Aşık edebiyatı ürünlerini bir başka deyişle saz şairlerini anlamak daha uygun görünmektedir. Buna göre halk şiiri; Orta Asya çağından başlayarak günümüze kadar gelen ve Aşık, ozan ismi verilen şairlerce oluş-turulmuş, hece ölçüsüyle özel biçimlerde söylenen şiirdir.

Yaklaşık çeyrek yüzyıl önce, Erkan Yücelin başında bulunduğu Halk Tiyatrosu tarafından sahneye konan Deprem ve Zulüm oyununun bugün yayımlanmasının, o günlerde olup bitenleri anlamaya yarayan belgesel bir önemi var. (Gün Zileli) Oyunun adı Deprem ve Zulüm oldu. Masa başında Erkan Yücel başta olmak üzere müzikal sözler aradık. Devrimci, siyasi diyaloglar ve montaj noktaları seçtik. Oyunun müziklerini Sarper Özsan besteledi. Kürtçe ağıtları ise Cemil Hoca okudu. (Şıhali Yalçıner) Erkanın anlattıklarından etkilendim diyebilirim: Erkan Yücelin kafasında bir tiyatro biçimi vardı ve onu deniyordu. Bunun adı halkla bütünleşen, halkla birlikte yaratılan Halk Tiyatrosu olabilirdi belki. Yine de her ikisinin açısından da (Mert Egemen, Erkan Yücel) bir haklılık vardı ama bu parçalar birleştirilemiyordu. (A. Aydın Doğan) Adıyla, savaşımıyla bir döneme damgasını vuran bir oyunla yüz yüzesiniz. Tiyatromuzda belki de eşi benzeri olmayacak bir oyun: Deprem ve Zulüm