Eserlere Göre Listeleme

Tarihin akışını değiştirmeye kalkan iki ihtilaflı figür… Biri 1917 Devrimi’nin mimarlarından, Rus İç Savaşı’nın kahramanlarından, hayatının son yıllarını sürgünde yaşamış, “sürekli devrim”i savunmuş ve egemen tarihyazımında –daha– özgürlükçü bir yer edinmiş Troçki. Diğeri devrim sahnesine daha geç çıkmasına karşın, rakiplerini tasfiye ederek Parti’de hızla yükselmiş, 1939 Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı’nın mimarı, “tek ülkede sosyalizm”i savunmuş ve egemen tarihyazımında –daha– totaliter bir yer edinmiş Stalin. Alain Frerejean, Stalin Troçki’ye Karşı’da, Troçki’nin Meksiko’da sürgündeyken 1940 yılında Stalin yanlısı bir ajan tarafından buz baltasıyla kafasına aldığı darbeler sonrası ölümüyle biten Stalin-Troçki mücadelesini adeta bir roman tadında anlatıyor. Günümüz siyasetçilerini kıskandıran propaganda faaliyetlerine, siyasi komplolara ve yazılı-görsel tarihyazımında yapılan tahrifata dair Frerejean’ın sunduğu çarpıcı örnekler ise masumiyetin Tarih’in çarkları arasında ezilmeye mahkûm olduğunun üzücü bir örneği.

Stalin ve Türk Dünyası kitabı, Stalin dönemindeki politikaların Türk dünyası üzerindeki etkilerine ve yansımalarına ışık tutmaktadır. Türkiye’den orta Asya’ya, Almanya’dan Rusya’ya uzanan bir coğrafya içinde, Stalin dönemindeki iç ve dış politika konularını (eğitim, kültür, dil meseleleri, kolektifleştirme hareketi ve toplu sürgünler, Türk-Sovyet ilişkileri), tarih yazımı meselelerini, Stalin’in edebiyat ve basın dünyasındaki yansımalarını değerlendirmektedir. Bir çeşit retro değerlendirme olan bu kitap, Stalin’in ölümünden (1953) yarım asır sonra kaleme alınmıştır. “Stalinizm” kavramı tam olarak neyi ifade eder? Kimileri bu kavramı “Komünizm ideolojisi içinde Leninist çizgiden sapan bir siyasi akım” ya da “Stalin’in şahsî hâkimiyet rejimi” şeklinde, yani nispeten dar bir çerçevede ve siyasi anlamda yorumlamışken, kimileri de Stalin döneminde (1928-1953) uygulanan politika ve pratiklerin bütününü kapsamak üzere tarihî bir olgu anlamında bu kavrama geniş bir tanımlama getirmişlerdir. Ülkeden ülkeye ve çeşitli çevrelerde “Stalinizm” kavramına yüklenen anlamların ve bu kavram etrafında gelişen tartışmaların farklılıklar sergilediği gözlenir. Bu durum, söz konusu kavramın altında yatan gerçekliğin çok boyutlu ve karmaşık olduğunu gösterir. Çok boyutlu ve karmaşık bir mesele olması itibarıyla Stalinizm, çeşitli açılardan ele alınabilir ve alınmalıdır da. Türkiye için Stalinizm neyi ifade eder? Türkiye-Sovyetler Birliği ilişkileri çerçevesinde incelenebilecek bu konu, ideolojik sorun ya da sosyalist düşünce için teorik ve pratik önem arz eden bir mesele olmanın yanı sıra Stalinizm, Türkiye açısından Rus devleti ile Türk halkları arasındaki ilişkiler meselesinin bir boyutu (ve bir devresi) olarak, başka bir deyişle, Türk dünyası perspektifi ile ele alınabilecek bir konudur.

Çözülüşün ekonomik nedenlere dayandığı iddialarını artık tamamen bir kenara atmak gerekiyor. Sovyetler’de karşıdevrim, ideolojik mücadelede geriye çekilme ve siyasetsizlik sayesinde boy atmış ve sonuca ulaşmıştır. Ekonomideki tıkanmanın da kaynağında bu vardır. Stalin’in sorumluluğu ise daha çok tartışılacaktır. Kendi payıma, her şeye rağmen, bu büyük ihtilalciyi Sovyet toplumunu 1920’lerden 53’e kadar bütün önemli dönemeçlerden başarıyla çıkaran bir partinin lideri olarak görüyorum. 1953’te öldüğünde, Sovyetler Birliği 36 yıllık muzaffer mirası arkasına alan, uluslararası devrimci hareketin en önemli kazanımı olarak yeni görevlere açılmayı bekleyen büyük bir ülkeydi. Ve Stalin’li Sovyetler Birliği, kaderi yıkılmak olan bir ülke değildi! Bu nedenle Yosif Visaryanoviç, hâl⠓son kadehlerin şerefine kalktığı bir lider” olmayı beceriyor…